مطابق يك اصل بوم شناختي (ecologic) هر اندازه پستي و بلندي يا چين و شكن منطقه اي بيشتر باشد، «تنوع زيستي» يعني گوناگوني جانوران و گياهان آن منطقه، بيشتر خواهد بود. به اين دليل در كوه ها، گونه هاي بسيار متنوع جانوري و گياهي را مي توانيم ببينيم، پاره اي از گونه هاي گياهي در سمت سايه گير صخره ها و دامنه ها و پاره اي ديگر در سمت آفتاب گير رشد مي كنند. پاره اي از آنها در ارتفاع هاي پايين كه گرمتر هستند و پاره اي ديگر در ارتفاع هاي بالاتر كه سردتر هستند مي رويند.جانوران گوناگون هم با استفاده از پوشش گياهي متنوع و در پناه امكاني كه صخره ها و غارهاي كوهستان براي زيست آنان فراهم مي سازد، جمعيت هاي قابل توجهي را شكل مي دهند. به اين ترتيب، در مجموعه كوهستان ها و كوهپايه ها، «گيا» (حيات گياهي منطقه = flora) و «زيا» (حيات جانوري منطقه = fauna) تنوع چشم گيري دارد.

كوهستان جز آن كه بستر انبوهي از گياهان و زيستگاه گونه هاي جانوري خاص خود است، امروزه با از ميان رفتن طبيعت دشت ها به دليل فعاليت هاي كشاورزي و صنعتي و شهرسازي، به پناهگاه پاره اي از گونه ها كه از دشت ها رانده شده اند، بدل شده است. در سرزمين هايي كه پيشينه تمدني ديرين دارند - مانند ايران - طبيعت بكر معمولاً فقط در كوه ها باقي مانده است، زيرا دشت ها از قرن ها پيش مورد بهره برداري سنگين انسان بوده است. براي مثال در ايران جنگل را فقط در كوه ها ميتوان يافت و در نواحي هموار جز چند «لكه » كوچك، چيزي از جنگل باقي نمانده است.

كوه ها سدهايي هستند در برابر جريان هواي كره زمين، هوا و رطوبتي كه در آن است، در برخورد با كوه به بالا رانده و در نتيجه سرد و متراكم مي شود. در اين حال، امكان بارش باران و برف فراهم مي شود. بارش ها يا از شكاف ها و حفره هاي كوهستان به عمق زمين نفوذ مي كنند - و به اين ترتيب از تبخير شدن در امان مي مانند و در پايين دست ظاهر مي شوند - يا به شكل برف ذخيره مي شوند و از محل اين ذخيره، امكان جريان يافتن پيوسته جويبارها و رودها فراهم مي آيد. اگر كوه ها نبودند، در سرزميني مانند ايران، بارش از آن چه كه هست كمتر مي شد و در تابستان ها هيچ روان آبي نداشتيم. بنابراين مي توان گفت كه كوه ها، برج هايي هستند كه آب را ذخيره مي كنند و در طول سال، دامنه ها و كوهپايه ها و دشت ها را با جريان «كنترل شده» آب سيراب مي سازند.
بسياري از تمدن هاي جهان، در كناره رودخانه هايي كه از كوه ها سرچشمه مي گيرند، پديد آمده اند. تمدن «ميان رودان» (بين النهرين) كه از قديمي ترين تمدن هاي جهان است، در كناره هاي دجله و فرات شكل گرفت. در مرزهاي كنوني ايران، تمدن بزرگي كه در سيستان وجود داشته و بقاياي آن به نام «شهر سوخته» معروف است، در كناره هاي رود هيرمند - و تمدن تازه كشف شده جيرفت - در كناره هاي هليل رود شكل گرفته بودند. منشاء تمامي آب هاي جاري و بخش عمده اي از آب هاي زيرزميني ايران، كوه ها هستند و به اين دليل زندگي در اين سرزمين به طور كلي مديون كوه ها است. در ديگر نقاط جهان هم، رودهايي كه از كوه ها سرچشمه مي گيرند، آباداني و بركت را براي دشت ها به ارمغان مي برند. براي نمونه مي توان از رود زرد در چين و رودخانه گنگ در هند نام برد كه از كوه هاي هيماليا سرچشمه مي گيرند، يا رود سند در پاكستان كه از كوه هاي قراقوروم جاري مي شود و رود راين در اروپا كه از كوه هاي آلپ سرچشمه مي گيرد.

 سرزمين هاي كوهستاني، كم و بيش به صورت جدا از يكديگر و دور از دشت ها، حامل فرهنگ هاي گوناگوني هستند كه در گذر طولاني زمان به دست قوم ها و گروه هاي انساني مختلف پديد آمده اند. رنگارنگي تمدن ها و جلوه هاي چشمگير زيست انساني، تا حد بسياري نتيجه تنوع فرهنگي شكل گرفته در كوهستان ها است

كوه ها حدود دوسوم سطح ايران را دربرمي گيرند و تقريباً نيمي از روستاهاي كشور كه محل بيشتر فعاليت هاي كشاورزي و دام پروري هستند، در نواحي كاملاً كوهستانی است.